لایههای اتریوم چیست؟ برای پاسخ باید نقش شبکه اصلی را از شبکههای مقیاس‌پذیر جدا کنیم. اتریوم فقط یک شبکه برای انتقال ETH نیست؛ زیرساختی برای قراردادهای هوشمند و برنامه‌های غیرمتمرکز است. با افزایش تقاضا، همه تراکنشها را نمی‌توان با همان هزینه و سرعت روی شبکه اصلی انجام داد. به همین دلیل از لایه ۱ اتریوم (L1) و لایه ۲ (L2) صحبت می‌شود: شبکه اصلی امنیت و تسویه را فراهم می‌کند و شبکههای لایه ۲ بخش بزرگی از پردازش را بر عهده می‌گیرند.
لایه ۱ اتریوم چیست؟
لایه ۱ همان بلاکچین اصلی اتریوم یا Mainnet است. حساب‌ها، قراردادهای هوشمند و تراکنشها در این لایه ثبت میشوند و اعتبارسنج‌ها بر سر وضعیت شبکه به توافق می‌رسند. برای اجرای تراکنش یا قرارداد در این شبکه باید کارمزد گس پرداخت کرد. این کارمزد بسته به تقاضا متغیر است؛ بالا بودن کارمزد به‌خودی‌خود بهمعنی خرابی شبکه نیست، بلکه نشانه رقابت کاربران برای ظرفیت محدود بلاک‌هاست.
اتریوم از اثبات سهام (PoS) استفاده می‌کند. اعتبارسنج‌ها با سهام‌گذاری ETH و اجرای نرم‌افزار در امنیت شبکه مشارکت میکنند. مالکیت ETH به‌تنهایی فرد را به اعتبارسنج تبدیل نمی‌کند و استیکینگ نیز بازده تضمین‌شده ندارد.
لایه ۲ اتریوم چه مشکلی را حل می‌کند؟
لایه ۲ یک راهکار اجرای تراکنشها در خارج از لایه اصلی است که با مکانیسم‌هایی به اتریوم متصل می‌شود. در بسیاری از رول‌آپ‌ها، تراکنشهای متعدد در یک دسته پردازش و داده یا اثبات لازم به لایه ۱ فرستاده می‌شود. تقسیم هزینه ثبت اطلاعات میان کاربران می‌تواند کارمزد متوسط را کاهش دهد. بااین‌همه، هر شبکه‌ای که با ماشین مجازی اتریوم سازگار است لزوماً از امنیت کامل اتریوم بهره نمی‌برد.
رول‌آپ خوش‌بینانه و رول‌آپ دانش صفر چه تفاوتی دارند؟
رول‌آپ‌های خوش‌بینانه (Optimistic Rollups) وضعیت تراکنشها را در حالت عادی معتبر فرض میکنند و برای اعتراض به نتایج غلط دوره چالش دارند؛ بنابراین برداشت از مسیر رسمی به لایه ۱ ممکن است با تأخیر همراه باشد. رول‌آپ‌های مبتنی بر اثبات اعتبار (ZK Rollups) برای تأیید تغییر وضعیت از اثبات رمزنگاری استفاده میکنند. تفاوت آن‌ها فقط سرعت نیست؛ پیچیدگی تولید اثبات، طراحی پل و امکان خروج در شرایط اضطراری نیز اهمیت دارد.
Arbitrum One و OP Mainnet نمونه‌هایی از خانواده رول‌آپ خوش‌بینانه‌اند. شبکه‌هایی در خانواده ZK نیز با رویکرد اثبات اعتبار توسعه یافته‌اند. هنگام مقایسه باید نسخه و مدل امنیتی همان شبکه را بررسی کرد؛ نام فناوری به‌تنهایی تضمین تمرکززدایی یا مصونیت از هک نیست.
بلاب (Blob) چه نقشی در کاهش هزینه‌ها دارد؟
رول‌آپ‌ها برای آنکه بتوان وضعیت خود را راستی‌آزمایی کرد، لازم است داده‌های مشخصی را در دسترس قرار دهند. قابلیت Blob در اتریوم، که با EIP-4844 معرفی شد، نوعی فضای داده موقت با بازار کارمزد جداگانه است. این سازوکار به کاهش هزینه انتشار داده بسیاری از رول‌آپ‌ها کمک می‌کند؛ اما به این معنی نیست که کارمزد همه شبکه‌ها همیشه ناچیز یا ثابت خواهد بود.
انتقال ETH و توکن‌ها بین لایه‌ها چگونه انجام می‌شود؟
برای انتقال دارایی باید به شبکه انتخاب‌شده توجه کنید. ETH روی اتریوم اصلی و ETH روی یک لایه ۲ ممکن است نام و نماد مشابه داشته باشند، اما انتقال آن‌ها به یک آدرس صرافی که فقط شبکه دیگری را پشتیبانی می‌کند می‌تواند دارایی را در معرض خطر قرار دهد. پیش از انتقال، نام شبکه و قرارداد توکن، پشتیبانی مقصد، مقدار کارمزد و حداقل واریز را در همان سرویس بررسی کنید.
پل‌ها (Bridge) یکی از نقاط حساس هستند. پل رسمی هر شبکه ممکن است زمان برداشت متفاوتی داشته باشد و استفاده از پل‌های شخص ثالث ریسک قرارداد هوشمند، نقدینگی و طرف مقابل را اضافه می‌کند. برای مبالغ بالا، انتقال آزمایشی با مقدار کم و بررسی جزئیات در مرورگر بلاک مفید است، هرچند هیچ روشی خطر را به صفر نمی‌رساند.
آیا لایه ۲ همیشه امن‌تر و ارزان‌تر است؟
خیر. شبکههای L2 از نظر بلوغ اثبات تقلب یا اعتبار، امکان ارتقای قراردادها، تمرکز توالیساز (Sequencer)، دسترسی به داده و کنترل‌های اضطراری تفاوت دارند. ابزارهایی مانند L2BEAT برای بررسی این تفاوت‌ها مفیدند؛ بهتر است علاوه بر هزینه یک تراکنش، ریسک‌های شبکه و مسیر خروج آن را هم بسنجید.
جمع‌بندی
برای انتقال‌های پرشمار و کم‌ارزش، لایه ۲ مناسب‌تر است اگر کیف پول و مقصد از همان شبکه پشتیبانی کنند. برای تصمیم‌گیری درباره نگهداری یا انتقال دارایی، امنیت پل و مدل تسویه را در اولویت بگذارید. پیش از انتقال، سازگاری مقصد با شبکه انتخابی، هزینه نهایی و شرایط برداشت از پل را بررسی کنید.
سؤالات متداول
آیا برای پرداخت کارمزد در تمام لایههای دوم باید ETH داشته باشیم؟
خیر، روش پرداخت کارمزد در همه شبکههای لایه ۲ یکسان نیست. بعضی از ETH استفاده میکنند و برخی ممکن است دارایی دیگری یا پرداخت کارمزد از طرف برنامه را پشتیبانی کنند؛ پیش از انتقال، نیاز همان شبکه را بررسی کنید.
آیا آدرس یکسان کیف پول، بهمعنی یکسان بودن موجودی روی دو شبکه است؟
خیر. ممکن است در شبکههای سازگار با اتریوم آدرس کیف پول یکسان باشد، اما موجودی و تراکنشها روی هر شبکه جداگانه ثبت میشوند. برای واریز به صرافی نیز پشتیبانی از همان شبکه ضروری است.
اگر توالیساز یک شبکه لایه دوم متوقف شود، چه اتفاقی میافتد؟
ممکن است ثبت تراکنشهای جدید کند یا متوقف شود. امکان برداشت اضطراری و میزان اتکا به اپراتور به طراحی امنیتی هر شبکه بستگی دارد؛ اختلال لزوماً بهمعنای از بین رفتن فوری دارایی نیست.
چرا برداشت از برخی رول‌آپ‌های خوش‌بینانه زمان می‌برد؟
برداشت از مسیر رسمی ممکن است منتظر پایان دوره اعتراض به وضعیت شبکه بماند. طول دوره چالش در پیاده‌سازی‌های مختلف یکسان نیست و پل‌های شخص ثالث نیز قواعد و ریسک‌های دیگری دارند.
